HIV riskini doğru anlamak

İki koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekir

Bir temasla HIV’in bulaşabilmesi için diğer kişide HIV olması ve virüsün ondan sizin kan dolaşımınıza geçmesi gerekir. Bunların her biri bir olasılıktır ve genel riskiniz kabaca bu iki olasılığın çarpımıdır. Bu yüzden aynı temas, kiminle yaşandığına bağlı olarak çok farklı düzeyde risk taşıyabilir.

Bir kişinin HIV durumu bilinmiyorsa ilk olasılık genellikle düşüktür. Çoğu ülkede yetişkinlerin yalnızca küçük bir bölümünde HIV vardır; ülkelere göre HIV yaygınlığı sayfasına bakabilirsiniz. HIV yaygınlığının en yüksek olduğu ülkelerde bile insanların çoğunda HIV yoktur.

Risk her temas için ayrı hesaplanır

Karşınıza çıkacak rakamlar tek temas başına ortalamalardır; örneğin HIV’i olan ve tedavi almayan bir partnerle alıcı (pasif) anal ilişkide bu oran yaklaşık %1,4 düzeyindedir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) bu rakamları çok sayıda çalışmaya dayandırır. Yani ortalama olarak bulaşma, bu tür temaslarda kabaca 1/72 oranında gerçekleşir. Bu bir geri sayım değildir: bulaşma ilk seferde olabileceği gibi, çok sayıda ilişkiye rağmen hiç olmayabilir de.

Tekrarlanan temasların riski birikir, ancak basit bir çarpma işlemiyle değil. Bu türden on temas, tek bir temasın on katı risk taşımaz. Her temas kendi başına ayrı bir olasılık olduğundan toplam olasılık bundan biraz düşüktür: %13 (yaklaşık 1/8). Hesaplayıcı bu hesabı sizin için yapar.

Riski artıran etkenler

• Temasın türü. Rektumun iç yüzeyi ince olduğu ve kolayca hasar gördüğü için cinsel temaslar arasında en yüksek riski alıcı (pasif) anal ilişki taşır. Ortak enjeksiyon malzemesi kullanmak ise kanı doğrudan kan dolaşımına ulaştırır.
• Yüksek viral yük. Bir kişinin kanındaki virüs miktarı, riski belirleyen başlıca etkenlerden biridir. Viral yük, enfeksiyondan sonraki ilk haftalarda, çoğu zaman kişi HIV’i olduğunu öğrenmeden önce en yüksek düzeye ulaşır.
• Cinsel yolla bulaşan diğer enfeksiyonlar (CYBE). Frengi, bel soğukluğu ve herpes gibi enfeksiyonlar, HIV’in vücuda girmesini kolaylaştıran iltihaplanmaya ya da yaralara yol açabilir. Bu enfeksiyonlar riski kabaca iki katına çıkarır.
• Tekrar. Daha fazla temas, daha fazla olasılık demektir.

Riski azaltan, bazen sıfıra indiren etkenler

• Tedavi. HIV ile yaşayan ve tedavi sayesinde viral yükü saptanamayan düzeyde kalan bir kişi, cinsel yolla HIV bulaştırmaz. Bu, “Saptanamayan = Bulaştırmayan (U=U)” ilkesinin temelidir.
• Temas öncesi profilaksi (PrEP). Reçete edildiği şekilde kullanıldığında PrEP, cinsel yolla HIV kapma riskini anal ilişkide yaklaşık %99, vajinal ilişkide ise yaklaşık %90 oranında azaltır.
• Temas sonrası profilaksi (PEP). Temastan sonraki 72 saat içinde başlandığında PEP, enfeksiyonun vücuda yerleşmesini önleyebilir.
• Prezervatif (kondom). Her seferinde doğru kullanıldığında prezervatif son derece etkilidir. Gerçek yaşamdaki kullanıma dayanan ve korumayı yaklaşık %80 olarak gösteren tahminler, ara sıra yaşanan kayma ve yırtılmaları da kapsar.
• Sünnet. Bir erkeğin vajinal ilişki yoluyla HIV kapma riskini yaklaşık %50 oranında azaltır.

Risk taşımayan temaslar

HIV vücut dışında uzun süre yaşayamaz ve gündelik temasla bulaşmaz. Şu yollarla size HIV bulaşmaz:

• Öpüşmek, sarılmak ya da tokalaşmak
• Tükürük, ter ya da gözyaşı
• Bardak, çatal bıçak, yiyecek ya da tuvaleti ortak kullanmak
• Sivrisinekler ya da diğer böcekler
• Üzerinde kan olsa bile sağlam (yarasız) cilde dokunmak

Bu rakamla ne yapmalısınız

Bu rakamı kendinize tanı koymak için değil, ne kadar acil davranmanız gerektiğine karar vermek için kullanın. İlk 72 saat dolmadan çıkan yüksek bir tahmin, hemen PEP almanız gerektiği anlamına gelir. Düşük bir tahmin içinizi rahatlatabilir, ancak kesin olarak bilmenin tek yolu yine de test yaptırmaktır; hesaplayıcı da her test türünde negatif sonucun ne zaman kesin sayıldığını size gösterir.