एचआयव्हीचा धोका समजून घेताना

दोन गोष्टी खऱ्या असाव्या लागतात

एखाद्या संपर्कातून एचआयव्ही पसरण्यासाठी, दुसऱ्या व्यक्तीला एचआयव्ही असावा लागतो, आणि विषाणू तिच्याकडून तुमच्या रक्तप्रवाहात पोहोचावा लागतो. या दोन्ही गोष्टी शक्यता आहेत, आणि तुमचा एकूण धोका साधारणपणे या दोन्हींचा गुणाकार असतो. म्हणूनच एकाच प्रकारच्या संपर्कातील धोका तो कोणाशी झाला यानुसार खूप वेगळा असू शकतो.

एखाद्याची एचआयव्ही स्थिती माहीत नसेल, तर पहिली शक्यता सहसा कमी असते. बहुतेक देशांमध्ये फार थोड्या प्रौढांना एचआयव्ही असतो; पाहा देशानुसार एचआयव्हीचे प्रमाण. सर्वाधिक प्रमाण असलेल्या देशांमध्येही बहुतेक लोकांना एचआयव्ही नसतो.

धोका एका वेळी एक संपर्क असा मोजला जातो

तुम्हाला दिसणारे आकडे, उदा. एचआयव्ही असलेल्या आणि उपचार न घेणाऱ्या जोडीदाराशी स्वीकारणारा (receptive) गुदमार्गे संभोग केल्यास सुमारे 1.4%, हे प्रति संपर्क सरासरी आकडे आहेत. CDC ते अनेक अभ्यासांवर आधारित काढते. त्यांचा अर्थ असा की सरासरी, अशा साधारण 72 पैकी 1 संपर्कांमध्ये संसर्ग होतो. ही उलटी गिनती नाही: संसर्ग पहिल्याच वेळी होऊ शकतो, किंवा अनेक वेळा होऊनही अजिबात होणार नाही.

वारंवार संपर्कांनी धोका वाढतो, पण साध्या गुणाकाराने नाही. असे दहा संपर्क म्हणजे एका संपर्काच्या दहापट धोका नाही. एकत्रित शक्यता थोडी कमी, 13% (सुमारे 8 पैकी 1), असते, कारण प्रत्येक संपर्क ही स्वतंत्र शक्यता असते. कॅल्क्युलेटर ही बेरीज तुमच्यासाठी करते.

धोका कशामुळे वाढतो

• संपर्काचा प्रकार. स्वीकारणाऱ्या गुदमार्गे संभोगात लैंगिक संपर्कांपैकी सर्वाधिक धोका असतो, कारण गुदाशयाचे अस्तर पातळ असते आणि सहज इजा होते. इंजेक्शनचे साहित्य सामायिक केल्यास रक्त थेट रक्तप्रवाहात जाते.
• जास्त व्हायरल लोड. व्यक्तीच्या रक्तातील विषाणूचे प्रमाण (व्हायरल लोड) हा मोठा घटक आहे. तो संसर्गानंतरच्या पहिल्या काही आठवड्यांत सर्वाधिक असतो, अनेकदा व्यक्तीला आपल्याला एचआयव्ही आहे हे कळण्याआधीच.
• इतर STI. सिफिलिस, गोनोरिया आणि हर्पिससारख्या लैंगिक संक्रमित संसर्गांमुळे (STI) सूज किंवा जखमा होऊ शकतात, ज्यामुळे एचआयव्हीला शरीरात शिरणे सोपे होते. त्यामुळे धोका साधारण दुप्पट होतो.
• पुनरावृत्ती. जितके जास्त संपर्क, तितक्या जास्त शक्यता.

धोका कशामुळे कमी होतो, कधीकधी शून्यावरही

• उपचार. उपचार घेऊन व्हायरल लोड सतत अनडिटेक्टेबल (चाचणीत न दिसणारा) ठेवणारी एचआयव्ही असलेली व्यक्ती लैंगिक संबंधातून एचआयव्ही पसरवत नाही. हाच U=U (Undetectable = Untransmittable, म्हणजे ‘न दिसणारा = न पसरणारा’) चा आधार आहे.
• PrEP (प्री-एक्सपोजर प्रोफिलॅक्सिस, म्हणजे एचआयव्ही टाळण्यासाठी आधीपासून नियमित घ्यायचे औषध). सांगितल्याप्रमाणे घेतल्यास, PrEP लैंगिक संबंधातून एचआयव्ही होण्याचा धोका गुदमार्गे संभोगासाठी सुमारे 99% आणि योनीमार्गे संभोगासाठी सुमारे 90% कमी करते.
• PEP (पोस्ट-एक्सपोजर प्रोफिलॅक्सिस, म्हणजे संपर्कानंतर घ्यायची एचआयव्ही-प्रतिबंधक औषधे). संपर्कानंतर 72 तासांच्या आत सुरू केल्यास, PEP संसर्ग रुजण्यापासून रोखू शकते.
• कंडोम. प्रत्येक वेळी योग्य प्रकारे वापरल्यास कंडोम अत्यंत प्रभावी असतात. प्रत्यक्ष वापरातील सुमारे 80% संरक्षणाच्या अंदाजात अधूनमधून घसरणे आणि फाटणे यांचाही समावेश आहे.
• सुंता. योनीमार्गे संभोगातून पुरुषाला एचआयव्ही होण्याचा धोका सुमारे 50% कमी करते.

ज्या संपर्कात धोका नसतो

एचआयव्ही शरीराबाहेर फार काळ टिकत नाही आणि रोजच्या संपर्कातून पसरत नाही. पुढील गोष्टींमधून एचआयव्ही होऊ शकत नाही:

• चुंबन, मिठी मारणे किंवा हस्तांदोलन
• लाळ, घाम किंवा अश्रू
• कप, चमचे-काटे, अन्न किंवा शौचालय सामायिक करणे
• डास किंवा इतर कीटक
• अखंड त्वचेला स्पर्श, तिच्यावर रक्त असले तरीही

तुमच्या आकड्याचे काय करायचे

किती तातडीने कृती करायची हे ठरवण्यासाठी त्याचा वापर करा, स्वतःचे निदान करण्यासाठी नाही. 72 तासांच्या आत जास्त अंदाज आल्यास आत्ताच PEP घ्या. कमी अंदाज दिलासा देणारा असतो, पण खात्रीने कळण्याचा एकमेव मार्ग चाचणीच आहे, आणि प्रत्येक प्रकारच्या चाचणीचा निगेटिव्ह निकाल केव्हा निर्णायक होतो हे कॅल्क्युलेटर तुम्हाला दाखवेल.