Hesaplayıcı nasıl çalışır?

Hesaplayıcı tek bir şeyi tahmin eder: tarif ettiğiniz temasın HIV bulaşmasıyla sonuçlanmış olma olasılığını. Bunun için yayımlanmış birkaç rakamı birbiriyle çarpar. Bir model olduğu için gerçeği basitleştirir. Partnerinizin viral yükünü, vücudunuzun özelliklerini ya da belirtmediğiniz ayrıntıları göremez ve hiçbir zaman testin yerini tutmaz.

1. Tek temas başına risk

Başlangıç noktası, tek bir temasın HIV’i ne sıklıkla bulaştırdığıdır; burada karşı tarafın HIV ile yaşadığı ve etkili tedavi almadığı varsayılır. Bu rakamlar ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) tarafından yapılan tahminlerdir ve 10.000 temas başına ifade edilir.

CDC, oral seksi tek bir rakam vermeden “düşük” risk olarak sınıflandırır (10.000 temasta 0 ile 4 arası); biz 10.000’de 1 değerini kullanıyoruz. Kanın gözlere, ağza veya yaralı ya da çatlak deriye ulaştığı durumlarda, sağlık çalışanlarının yaşadığı temaslardan elde edilen tahmin kullanılır. Birden fazla temas türü seçtiğinizde bunları toplamak yerine bağımsız olasılıklar olarak birleştiriyoruz: 1 − (1 − p₁)(1 − p₂)….

Öpüşme, ısırma veya tükürme, ortak kullanılan seks oyuncakları ve sağlam deriye gelen vücut sıvıları ihmal edilebilir kabul edilir. CDC ısırmayı, tükürmeyi ve seks oyuncaklarının ortak kullanımını ihmal edilebilir risk olarak değerlendirir; HIV tükürük ya da sağlam deri yoluyla bulaşmaz.

İğne batması ayrıntıları

İğne batması için kullanılan rakam bir ortalamadır. Sağlık çalışanlarıyla yapılan bir çalışma (Cardo et al., 1997), aşağıdaki özelliklerin enfeksiyon olasılığını artırdığını buldu. Birden fazlası geçerliyse en büyüğünü kullanıyoruz, çünkü bunlar genellikle bir arada görülür.

2. Tek temas başına riske uygulanan düzeltmeler

Bir kişi HIV ile enfekte olduktan sonraki ilk haftalarda viral yük son derece yüksektir ve çalışmalar bu dönemde bulaşmanın sonraki dönemlere göre birkaç kat daha olası olduğunu göstermiştir; biz bu dönem için 10 katlık bir çarpan kullanıyoruz. Saptanamayan viral yük, “Saptanamayan = Bulaştırmayan (U=U)” ilkesinin dayandığı kanıtlarla uyumlu olarak cinsel temas riskini sıfıra indirir. Tedavi, ortak kullanılan iğnelerden kaynaklanan riski de azaltır; ancak bu azalmanın ne kadar olduğu ölçülmemiştir, bu yüzden iğne ve kan yoluyla temas riskini değiştirmiyoruz. Hamilelikle ilgili rakamlar, yedi Afrika ülkesindeki çiftler üzerinde yapılan bir çalışmadan alınmıştır (Thomson et al., 2018). Çalışma, hamileliğin son döneminde ve doğumdan sonra tek temas başına riskin daha yüksek olduğunu buldu. Hamileliğin erken döneminde risk, kullandığımız rakamdan biraz daha düşüktür.

3. Karşı tarafın HIV ile yaşıyor olma olasılığı

Bu, çoğu zaman tahminin tamamındaki en büyük etkendir. Karşı tarafın HIV ile yaşadığını biliyorsanız bu olasılık %100’dür. Test yaptırıp negatif sonuç aldıysa ve sonuç güncelse %0’dır. Negatif bir test, ancak kişinin son olası temasından sonraki pencere dönemi geçtikten sonra yapılmışsa ve o zamandan beri yeni bir risk olmadıysa güncel sayılır. Emin değilseniz kişinin HIV durumunu bilinmiyor kabul ediyoruz, çünkü yakın zamanda enfekte olmuş biri en bulaştırıcı olduğu dönemde negatif test sonucu alabilir.

HIV durumu bilinmeyen bir partner için bu rakamı dört adımda oluşturuyoruz.

Nereli olduğu ve cinsiyeti

İşe, seçtiğiniz ülke veya bölgede HIV ile yaşayan 15 ile 49 yaş arası yetişkinlerin oranıyla başlıyoruz (UNAIDS estimates via World Bank indicator SH.DYN.AIDS.ZS (adults 15-49), erişim tarihi: 2026-10-29). UNAIDS, HIV ile yaşayanların ne kadarının kadın olduğunu da bildirdiği için bu rakamı cinsiyete göre ayırıyoruz. Örneğin Güney Afrika’da bu, kadınlar için yaklaşık %23, erkekler için %12 sonucunu verir; Birleşik Krallık’ta ise erkekler için %0,27, kadınlar için %0,13 sonucunu verir.

UNAIDS bazı ülkeler için modellenmiş tahmin yayımlamıyor. Şu ülkeler için ulusal raporlardan alınan yaklaşık rakamları kullanıyoruz: Çin Japonya Polonya Rusya Güney Kore Türkiye Ukrayna Amerika Birleşik Devletleri. Bunlar listede “yaklaşık” olarak işaretlenmiştir.

Erkek partnerin sünnetli olup olmadığı

Afrika’da yapılan klinik çalışmalar, sünnetin erkeklerin vajinal ilişki yoluyla HIV’e yakalanma riskini %50 ile 60 arasında azalttığını gösterdi; bu nedenle oradaki sünnetli erkeklerin HIV ile yaşıyor olma olasılığı daha düşüktür. Sünnetli bir erkeğin HIV ile yaşıyor olma olasılığını, sünnetsiz bir erkeğinkinin %50 kadarı olarak kabul ediyoruz. Ülke rakamı bu iki grubu zaten bir arada içerdiğinden, bunun sonucu ne kadar etkileyeceği o ülkede sünnetin ne kadar yaygın olduğuna bağlıdır (Morris et al. 2016, 2016’da düzeltilmiş). Erkeklerin yaklaşık %20,7 oranında sünnetli olduğu Birleşik Krallık’ta, sünnetli bir erkek için rakam %44 daha düşük olur. Erkeklerin yaklaşık %91,2 oranında sünnetli olduğu Kenya’da ise sünnetsiz bir erkek için rakam 1,8 kat daha yüksek olur.

Bu yalnızca onun HIV ile yaşıyor olma olasılığını değiştirir. HIV ile yaşıyorsa, sünnetli olması virüsü bulaştırma riskini düşürmez: Uganda’da yapılan bir klinik çalışma, kadın partnerlere bulaşmada bir azalma bulmadı (Wawer et al. 2009). Bu düzeltmeyi, kanıtların kesin olmadığı erkeklerle seks yapan erkeklere ve sünnet oranları ulusal düzeyde olduğu için topluluk rakamlarına uygulamıyoruz.

Ait olduğu topluluk

Bazı ülkelerde resmi sürveyans verileri, belirli topluluklarda HIV oranlarının çok daha yüksek ya da çok daha düşük olduğunu gösteriyor. Bunun nedeni biyoloji değil, sosyal ve ekonomik etkenler ile cinsel ağlardır. Bu rakamların bulunduğu yerlerde, isteğe bağlı bir soru ülke rakamı yerine bunları kullanmanıza olanak tanır:

ABD rakamları HIV tanısı konmuş kişileri gösterir ve henüz HIV durumunu bilmeyenlerin payı eklenerek yukarı doğru düzeltilmiştir. Hispanik/Latin ve Asyalı Amerikalılar gibi diğer ABD topluluklarına ait ulusal rakamlar henüz dahil edilmedi. Birleşik Krallık rakamları topluluklara göre yayımlanmış en güncel verilerdir, ancak yaklaşık on yıllıktır.

HIV oranlarının daha yüksek olduğu gruplar

Erkekseniz ve bir erkekle seks yaptıysanız, o kişi tanımı gereği erkeklerle seks yapan bir erkektir; bu yüzden bu rakam herhangi bir kutuyu işaretlemenize gerek kalmadan uygulanır. Yüzdeyi çarpmak yerine olasılık oranını yükseltiyoruz; böylece HIV yaygınlığının yüksek olduğu ülkelerde de sonuç geçerli bir olasılık olarak kalır. UNAIDS rakamları mevcut enfeksiyonları değil yeni enfeksiyonları ölçtüğü için burada yaklaşık bir değer niteliğindedir. Bunlardan birkaçı geçerliyse ya da ayrıca bir topluluk rakamı seçilmişse, gruplar örtüştüğü için bunları üst üste eklemek yerine en yüksek sonucu vereni kullanıyoruz.

Tedavi

HIV ile yaşayan birçok kişi tedavi görüyor ve viral yükü saptanamayan kişiler HIV’i cinsel yolla bulaştıramaz. Bu nedenle cinsel temaslarda yalnızca HIV ile yaşayan ve viral yükü baskılanmamış kişileri hesaba katıyoruz. Bu oranı her ülkenin tedavi kapsamından (UNAIDS, Dünya Bankası aracılığıyla) yola çıkarak tahmin ediyor ve bunu, dünya genelinde tedavi alanlar arasında viral yükü baskılanmış olanların oranı olan %93 ile çarpıyoruz (UNAIDS 2024). İğne ve kan yoluyla temaslarda HIV ile yaşayan herkesi hesaba katıyoruz, çünkü bu temaslar için U=U kanıtlanmamıştır. Tedavi verisinin bulunmadığı yerlerde düzeltme yapmıyoruz; bu da tahminin gerekirse yüksek tarafta kalmasını sağlar. Anahtar popülasyonlarda tedavi kapsamı çoğu zaman ulusal ortalamanın altındadır; bu yüzden onlar için bu adım tahmini biraz fazla düşürebilir.

4. Birden fazla temas

Aynı partnerle, partnerin HIV durumu temaslar arasında değişmez; bu yüzden yaygınlığı bir kez uyguluyoruz: yaygınlık × (1 − (1 − p)ⁿ). HIV durumu bilinmeyen farklı partnerlerle her temas ayrı bir olasılıktır: 1 − (1 − yaygınlık × p)ⁿ. Viral yükü baskılanmış partnerler yalnızca kan yoluyla temaslarda hesaba katılır. Risk tekrarla birlikte artar ama hiçbir zaman kesinliğe ulaşmaz.

5. PrEP ve PEP

Temas öncesi profilaksi (PrEP) temastan önce, temas sonrası profilaksi (PEP) ise temastan sonra kullanılır. Düzenli kullanım için verilen PrEP rakamları CDC’nin tahminlerine dayanır. CDC, günlük PrEP’in erkeklerle seks yapan erkeklerde riski yaklaşık %99 oranında azalttığını tahmin ediyor; biz bunu anal ve oral seks için uyguluyoruz. Heteroseksüel erkek ve kadınlar için CDC’nin verdiği oran %88 ile 90 arasındadır ve düzenli kullanıma değil, yakın zamandaki kullanıma dayanır; vajinal ilişki için %90 değerini kullanıyoruz. Enjeksiyonla madde kullanan kişiler için CDC %74 ile 84 arasında bir oran veriyor; tüm kan yoluyla temaslar için %74 değerini kullanıyoruz.

Daha düşük ilaç uyumu düzeyleri ve PEP’in başlama zamanına göre değişen etkisi bizim varsayımlarımızdır: PEP ne kadar erken başlanırsa o kadar iyi işe yarar, ancak her gün için kesin rakamlar yoktur. Atlanan PEP dozları kalan riski iki katına çıkarır. İkisi birlikte hesaplanmaz: PrEP kullandığınızı belirtirseniz PEP seçeneği kapatılır.

6. Negatif test sonuçları

Negatif bir test, Bayes kuralı kullanılarak tahmini düşürür. Burada sorulan, testin yapıldığı gün bir enfeksiyonu gözden kaçırma olasılığının ne kadar olduğudur. Test, saptama yapabildiği en erken günden önce yapılmışsa bize hiçbir şey söylemez. Bu en erken gün ile sonucun kesinleştiği gün arasında, gözden kaçırma olasılığının logaritmik ölçekte %90’dan %0,5’e düzenli olarak düştüğünü varsayıyoruz. Bu aralık geçtikten sonra negatif sonuç, yalnızca çok küçük bir hata payı bırakılarak kesin kabul edilir. Birden fazla negatif test girdiyseniz en çok bilgi vereni kullanıyoruz.

%90’lık başlangıç noktası bilinçli olarak temkinli seçilmiştir; böylece erken alınan negatif bir sonuç tahmini olabileceğinden daha az düşürür. PEP saptamayı geciktirebilir; bu nedenle 28 günlük PEP süresince yapılan testler kullanılmaz.

7. Risk düzeyleri

Sayınızın yanındaki etiket sabit eşiklere göre belirlenir:

• Çok düşük: %0,01 altında (1/10.000 olasılıktan düşük)
• Düşük: %0,01 ile %0,1 arası
• Orta: %0,1 ile %1 arası
• Yüksek: %1 veya üzeri (1/100 veya daha yüksek olasılık)