Kuchomwa na sindano: hatari ya VVU na cha kufanya

Huduma ya kwanza, sasa hivi

Mwongozo wa CDC kwa wafanyakazi wanaochomwa na sindano au kurukiwa na damu ni huu:

1. Osha majeraha ya kuchomwa na sindano na ya kukatwa kwa sabuni na maji.
2. Suuza kwa maji damu iliyorukia puani, mdomoni au kwenye ngozi.
3. Suuza macho kwa maji safi, maji ya chumvi ya hospitali (saline) au maji tasa ya kuoshea macho.
4. Ripoti tukio kwa msimamizi wako.
5. Pata huduma ya matibabu mara moja ili mhudumu wa afya aweze kutathmini hatari.

Hatari ni kubwa kiasi gani?

Ikiwa sindano ilikuwa imetumiwa muda mfupi uliopita kwa mtu mwenye VVU ambaye hakuwa anatumia tiba yenye ufanisi, CDC inakadiria hatari ya kuchomwa mara moja kuwa 0.23% (takriban 1 kati ya 430). Takwimu hiyo inatokana na tafiti za wahudumu wa afya.

Baadhi ya sifa za jeraha huongeza uwezekano huo. Utafiti mkubwa wa wahudumu wa afya (Cardo 1997) uligundua kuwa kila kimoja kati ya vifuatavyo kiliongeza uwezekano (odds) mara kadhaa:

• Jeraha lenye kina. Kikokotoo huzidisha uwezekano mara 15. Kwa jeraha lenye kina kutokana na sindano iliyotumiwa kwa mtu mwenye VVU, hiyo inatoa 3.3% (takriban 1 kati ya 30).
• Damu inayoonekana kwenye sindano au kifaa, uwezekano huzidishwa mara 6.2.
• Sindano iliyokuwa imeingizwa kwenye mshipa wa damu (vena au ateri), uwezekano huzidishwa mara 4.3.

Vipengele kadhaa vikiwepo kwa pamoja, kikokotoo hutumia kile kikubwa zaidi badala ya kuvizidisha vyote pamoja.

Usipojua sindano ilikuwa ya nani

Matukio mengi ya kuchomwa na sindano yanamhusu mtu asiye na VVU. Ikiwa hali ya VVU ya mtu ambaye sindano ilitumika kwake haijulikani, uwezekano kwamba ana VVU una umuhimu sawa na jeraha lenyewe. Kwa kuchomwa na sindano ya mtu ambaye hali yake ya VVU haijulikani nchini Marekani, makadirio ni 0.00092% (takriban 1 kati ya 110,000). Kazini, huenda ikawezekana kumpima mtu huyo kwa idhini yake, jambo linaloweza kujibu swali hilo haraka.

Sindano zinazookotwa maeneo ya wazi

Sindano inayookotwa bustanini, ufukweni au kwenye pipa la taka ni wasiwasi wa kawaida, hasa kwa wazazi. Kwa kawaida hatari ni ndogo sana: mtu aliyeitumia angehitaji kuwa na VVU, na sindano ingehitaji kuwa na damu yake. Lakini si sifuri. Katika vipimo vya maabara, VVU hai vilipatikana kwenye damu iliyoachwa ndani ya sirinji zilizohifadhiwa kwenye joto la kawaida la chumba kwa zaidi ya wiki nne (Abdala 1999), kwa hiyo sindano ya zamani si salama moja kwa moja.

Ichukulie kama tukio lingine lolote la kuchomwa na sindano. Osha jeraha, kisha upate ushauri wa kitabibu siku hiyo hiyo. CDC inashauri kutopima sindano yenyewe: majibu yake si ya kuaminika, na kuishika kunaweza kusababisha jeraha jingine. Ikiwa bado iko pale, ijulishe halmashauri ya eneo lako au idara ya afya ili iondolewe kwa usalama.

Kinachofanyika kliniki

Mhudumu wa afya atauliza jinsi jeraha lilivyotokea, lilikuwa na kina kiasi gani, na nini kinajulikana kuhusu sindano na mtu ambaye ilitumika kwake. Kwa kawaida watapima damu yako mwanzoni, na wanaweza pia kupima homa ya ini aina ya B (hepatitis B), ambayo nayo inaweza kuenezwa kwa kuchomwa na sindano.

Ikiwa hatari ni kubwa vya kutosha, utapewa PEP: dawa za kufubaza VVU zinazomezwa kila siku kwa siku 28. PEP lazima ianzishwe ndani ya saa 72 baada ya jeraha, na kadiri inavyoanzishwa mapema ndivyo inavyokuwa bora. Ikianzishwa ndani ya saa 24, kikokotoo kinakadiria kuwa inapunguza hatari kwa takriban 90%. Baada ya saa 72, PEP haipendekezwi tena. Ukitumia PEP, vipimo vya ufuatiliaji vya VVU kwa kawaida hufanyika wiki 4 hadi 6 na wiki 12 baada ya jeraha.

Kazini

Ripoti kila jeraha kwa msimamizi wako, hata likiwa dogo kiasi gani, ili uweze kutathminiwa haraka na jeraha liandikwe kwenye kumbukumbu. Mpango wa mahali pako pa kazi wa kushughulikia matukio ya hatari unapaswa kukuambia uende wapi, mchana au usiku. Omba nakala ya kilichoandikwa.

Cha kufanya sasa

• Chini ya saa 72: osha, ripoti, na ufanyiwe tathmini ya PEP leo.
• Zaidi ya saa 72: PEP haipendekezwi tena, lakini bado inafaa kupima. Kipimo cha maabara cha antijeni/kingamwili (damu kutoka kwenye mshipa) kinatoa jibu la uhakika kuanzia siku 45 baada ya jeraha. Ukurasa wa usahihi wa kipimo cha VVU kwa kila wiki unaonyesha lini kila kipimo kinaaminika.
• Una wasiwasi? Hiyo ni kawaida. Kwa matukio mengi ya kuchomwa na sindano hatari ni ndogo, na kipimo baada ya kipindi cha dirisha (window period: muda kati ya kuambukizwa na kipimo kuweza kugundua VVU) kinakupa jibu la uhakika.