सुंता आणि एचआयव्ही: ती किती संरक्षण देते?

सुंता म्हणजे लिंगावरील पुढची त्वचा (foreskin) काढून टाकणे. काही परिस्थितींत ती एचआयव्हीचा धोका बदलते तर काहींत नाही, त्यामुळे ती नेमके कोणाचे संरक्षण करते हे स्पष्टपणे समजून घेणे उपयोगी ठरते.

वैद्यकीय चाचण्यांमध्ये काय आढळले

यादृच्छिक वैद्यकीय चाचण्यांमध्ये (randomized trials) असे आढळले की सुंता झालेल्या पुरुषांना, सुंता न झालेल्या पुरुषांच्या तुलनेत, योनीमार्गे संभोगातून एचआयव्ही होण्याची शक्यता खूपच कमी होती: त्यांचा धोका साधारण निम्मा किंवा त्याहूनही कमी झाला. पुरुष एचआयव्हीचा धोका कमी करू शकतात अशा मार्गांपैकी एक म्हणून WHO सुंतेचा उल्लेख करते. सुंता झालेला पुरुष प्रवेश करणारा जोडीदार (insertive) असतो तेव्हा कॅल्क्युलेटर त्याचा अंदाज 50% ने कमी करते.

एचआयव्ही असलेल्या आणि उपचार न घेणाऱ्या स्त्रीसोबत योनीमार्गे संभोग करणाऱ्या पुरुषासाठी, प्रति संपर्क अंदाजे धोका सुंता झाली नसल्यास 0.04% (सुमारे 2,500 पैकी 1) आणि सुंता झाली असल्यास 0.02% (सुमारे 5,000 पैकी 1) असतो.

जोडीदाराची स्थिती तुम्हाला माहीत नसेल, तर आकडे कमी असतात, पण परिणाम तोच असतो. उदाहरणार्थ, दक्षिण आफ्रिकेत एका संपर्कासाठी अंदाज सुंता न झालेल्या पुरुषासाठी 0.0023% (सुमारे 44,000 पैकी 1) आणि सुंता झालेल्या पुरुषासाठी 0.0011% (सुमारे 89,000 पैकी 1) आहे.

सुंता काय करत नाही

• ती पूर्ण संरक्षण देत नाही. सुंता झालेल्या पुरुषालाही एचआयव्ही होऊ शकतो. कंडोम, PrEP (प्री-एक्सपोजर प्रोफिलॅक्सिस, म्हणजे एचआयव्ही टाळण्यासाठी आधीपासून नियमित घ्यायचे औषध) आणि जोडीदाराचे प्रभावी उपचार यांमुळे कितीतरी जास्त संरक्षण मिळते.
• एचआयव्ही असलेल्या पुरुषांच्या जोडीदारांचे ती संरक्षण करत नाही. आधीच एचआयव्ही असलेल्या पुरुषांची सुंता केलेल्या एका वैद्यकीय चाचणीत असे आढळले की त्यामुळे त्यांच्या स्त्री जोडीदारांना होणारा एचआयव्हीचा संसर्ग कमी झाला नाही.
• ती स्वीकारणाऱ्या जोडीदाराचे थेट संरक्षण करत नाही. तुम्ही स्वीकारणारे जोडीदार (receptive) असाल, तर महत्त्वाचे हे आहे की तुमच्या जोडीदाराला एचआयव्ही आहे का, त्याची सुंता झाली आहे का हे नव्हे.
• ती PEP ची जागा घेत नाही. अलीकडच्या संपर्कानंतर, सुंता झालेली आहे हे PEP (पोस्ट-एक्सपोजर प्रोफिलॅक्सिस, म्हणजे संपर्कानंतर घ्यायची एचआयव्ही-प्रतिबंधक औषधे) न घेण्याचे कारण नाही.

पुरुषांशी संबंध ठेवणारे पुरुष (MSM)

गे, बायसेक्शुअल आणि पुरुषांशी संबंध ठेवणाऱ्या इतर पुरुषांसाठी पुरावे कमी स्पष्ट आहेत. Cochrane च्या एका आढाव्यात असे आढळले की गुदमार्गे संभोगात मुख्यतः प्रवेश करणाऱ्या जोडीदाराची (insertive) भूमिका घेणाऱ्या पुरुषांचे सुंतेमुळे संरक्षण होऊ शकते. पण पुरुषांशी संबंध ठेवणाऱ्या पुरुषांमध्ये एचआयव्ही टाळण्यातील तिची एकूण भूमिका अजूनही अनिश्चित आहे. या गटात एचआयव्ही प्रतिबंधासाठी तिची शिफारस करण्याइतके पुरावे नाहीत.

गुदमार्गे संभोगात स्वीकारणाऱ्या जोडीदाराला (receptive) सर्वात जास्त धोका असतो, आणि सुंतेमुळे त्यात बदल होत नाही. इथे उपयोगी पडणारी साधने म्हणजे PrEP, कंडोम आणि जोडीदाराचा अनडिटेक्टेबल (चाचणीत न दिसणारा) व्हायरल लोड (रक्तातील विषाणूचे प्रमाण). पाहा गे आणि बायसेक्शुअल पुरुषांसाठी एचआयव्हीचा धोका.

सुंता झालेल्या जोडीदारामुळे तुमचा धोका कमी होतो का?

कधी कधी, पण वेगळ्या प्रकारे. ज्या देशांत एचआयव्ही मुख्यतः स्त्री-पुरुषांमधील लैंगिक संबंधांतून पसरतो, तिथे सुंता झालेल्या पुरुषांना मुळातच एचआयव्ही असण्याची शक्यता कमी असते, कारण सुंतेमुळे त्यांचे संरक्षण झालेले असते. कॅल्क्युलेटर असे धरते की स्थिती माहीत नसलेल्या, सुंता झालेल्या पुरुष जोडीदाराला एचआयव्ही असण्याची शक्यता सुंता न झालेल्या पुरुषापेक्षा सुमारे 50% कमी असते, आणि प्रत्येक देशात सुंता किती प्रचलित आहे त्यानुसार हे समायोजित केले जाते. पुरुषांशी संबंध ठेवणाऱ्या पुरुषांसाठी हे समायोजन लागू केले जात नाही.

दक्षिण आफ्रिकेत स्थिती माहीत नसलेल्या पुरुषासोबत एकदा योनीमार्गे संभोग करणाऱ्या स्त्रीसाठी, अंदाज त्याची सुंता झाली नसल्यास 0.0029% (सुमारे 34,000 पैकी 1) आणि झाली असल्यास 0.0015% (सुमारे 68,000 पैकी 1) आहे.

यामुळे फक्त त्याला एचआयव्ही असण्याची शक्यता बदलते. सुंता झालेल्या पुरुषाला खरोखरच एचआयव्ही असेल, तर त्याच्या सुंतेमुळे तो एचआयव्ही पसरवण्याची शक्यता कमी होत नाही.

आता काय करायचे

• संभाव्य संपर्कानंतर योग्य वेळी चाचणी करून घ्या. पाहा आठवड्यानुसार एचआयव्ही चाचणीची अचूकता.
• नवीन जोडीदारांसोबत, किंवा ज्यांची स्थिती माहीत नाही अशा जोडीदारांसोबत कंडोम वापरा. कंडोम धोका सुमारे 80% कमी करतात.
• तुमचा वारंवार संपर्क होत असेल तर PrEP चा विचार करा. तुमची सुंता झाली असो वा नसो, ते तुमचे संरक्षण करते. वाचा PrEP आणि PEP.
• एचआयव्ही प्रतिबंधासाठी सुंतेचा विचार करत आहात? डॉक्टरांशी सविस्तर बोला. योनीमार्गे संभोग करणाऱ्या पुरुषांसाठी ती संरक्षणाचा एक थर आहे, इतर उपायांची जागा घेणारी नाही.