एचआयव्ही पसरण्यासाठी काय लागते

एचआयव्ही एका व्यक्तीकडून दुसऱ्याकडे फक्त ठरावीक शरीरस्रावांतून जाऊ शकतो: रक्त, वीर्य आणि वीर्यस्खलनापूर्वीचा स्राव, गुदाशयातील स्राव, योनीस्राव आणि आईचे दूध. संसर्ग होण्यासाठी एचआयव्ही असलेल्या व्यक्तीचा यांपैकी एखादा स्राव शरीरात जावा लागतो. तो श्लेष्मल त्वचेतून (योनी, गुदाशय, लिंग किंवा तोंड यांच्या आतील पातळ अस्तर), इजा झालेल्या ऊतींमधून, किंवा थेट रक्तप्रवाहात इंजेक्शनद्वारे शिरू शकतो.

CDC हे सोप्या शब्दांत सांगते: ज्या कृतींमध्ये या शरीरस्रावांशी संपर्क येत नाही, त्यांतून एचआयव्ही होऊ शकत नाही किंवा पसरू शकत नाही. शिवाय एचआयव्ही शरीराबाहेर फार काळ टिकत नाही आणि मानवी शरीराबाहेर त्याची वाढ होऊ शकत नाही.

यामुळे रोजच्या आयुष्यातील जवळपास सर्व गोष्टी धोक्याबाहेर ठरतात.

ज्या गोष्टींमध्ये धोका नसतो

पुढील गोष्टींमधून तुम्हाला एचआयव्ही होऊ शकत नाही:

मिठी मारणे, हस्तांदोलन किंवा स्पर्श. अखंड त्वचा हा मजबूत अडथळा आहे. अखंड त्वचेवर रक्त असले तरी एचआयव्ही आत शिरू शकत नाही.
बंद तोंडाचे चुंबन. CDC नुसार अशा प्रकारे एचआयव्ही पसरू शकत नाही.
लाळ, घाम किंवा अश्रू. लाळेतून एचआयव्ही पसरत नाही, आणि घाम व अश्रूंतूनही तो जात नाही.
अन्न, पेय, कप किंवा चमचे-काटे सामायिक करणे.
शौचालयाची सीट, टॉवेल, अंथरूण किंवा दाराच्या मुठी.
डास, गोचीड किंवा इतर कीटक. कीटक एचआयव्ही एका व्यक्तीकडून दुसऱ्याकडे नेत नाहीत.
खोकणे, शिंकणे किंवा एकाच हवेत श्वास घेणे. एचआयव्ही हवा किंवा पाण्यातून पसरत नाही.
एचआयव्ही असलेल्या व्यक्तीसोबत राहणे, काम करणे किंवा तिची काळजी घेणे, रोजच्या नेहमीच्या पद्धतीने.

लोकांना काळजीत टाकणारे गैरसमज

‘मला थोडेसे रक्त लागले असेल तर?’ तुमची त्वचा फाटलेली नसेल तर कोणताही धोका नाही. रक्त ताज्या जखमेत, डोळ्यांत किंवा तोंडात गेले असेल, तर ती वेगळी परिस्थिती आहे. पाहा डोळ्यांत, तोंडात किंवा जखमेवर रक्त.

‘कोणी चावले किंवा अंगावर थुंकले तर एचआयव्ही होऊ शकतो का?’ CDC चावणे आणि थुंकणे यांतील धोका नगण्य मानते, आणि थुंकण्यातून एचआयव्ही होण्याची शक्यताच नाही असे सांगते. चावा फक्त अशा दुर्मिळ प्रसंगी महत्त्वाचा ठरू शकतो जिथे त्वचा फाटते आणि रक्ताचा संबंध येतो. अधिक माहिती: चुंबन, चावणे आणि थुंकणे.

‘रस्त्यावर पडलेल्या सुईचे काय?’ टाकून दिलेली सुई म्हणजे रोजचा संपर्क नव्हे. संसर्गाची प्रत्यक्ष शक्यता कमी असते, पण त्याच दिवशी सल्ला घेणे योग्य ठरते. पाहा सुई टोचून झालेली इजा.

‘एचआयव्ही सीटवर किंवा टॉवेलवर जिवंत राहू शकतो का?’ एचआयव्ही पृष्ठभागांवर फार काळ टिकत नाही, आणि पृष्ठभागाला स्पर्श केल्याने तुमच्या रक्तप्रवाहात काहीही जात नाही. अधिक वाचा: एचआयव्ही शरीराबाहेर किती काळ टिकतो.

कशात धोका असतो

तुलनेसाठी, ज्या संपर्कांतून एचआयव्ही पसरू शकतो त्यांत लैंगिक संबंध किंवा रक्त असते. जोडीदाराला एचआयव्ही असेल आणि तो प्रभावी उपचार घेत नसेल, तर CDC च्या अंदाजानुसार एकदा स्वीकारणाऱ्या गुदमार्गे संभोगाचा धोका 1.4% (सुमारे 72 पैकी 1) आणि एकदा सुई सामायिक करण्याचा धोका 0.63% (सुमारे 160 पैकी 1) आहे. मुखमैथुनात तो खूपच कमी असतो: CDC तो कमी मानते, आणि कॅल्क्युलेटर सुमारे 0.01% (सुमारे 10,000 पैकी 1) वापरते.

लैंगिक संबंधातील धोका शून्यावरही येऊ शकतो. उपचार घेऊन व्हायरल लोड (रक्तातील विषाणूचे प्रमाण) सतत अनडिटेक्टेबल (चाचणीत न दिसणारा) ठेवणारी एचआयव्ही असलेली व्यक्ती लैंगिक संबंधातून एचआयव्ही पसरवत नाही (U=U: Undetectable = Untransmittable, म्हणजे ‘न दिसणारा = न पसरणारा’). PrEP (प्री-एक्सपोजर प्रोफिलॅक्सिस, म्हणजे एचआयव्ही टाळण्यासाठी आधीपासून नियमित घ्यायचे औषध), कंडोम आणि PEP (पोस्ट-एक्सपोजर प्रोफिलॅक्सिस, म्हणजे संपर्कानंतर घ्यायची एचआयव्ही-प्रतिबंधक औषधे) हे सगळेही धोका कमी करतात. आकडे एकमेकांशी कसे जुळतात हे एचआयव्हीचा धोका समजून घ्या या मार्गदर्शकात समजावले आहे.

आता काय करायचे

तुमच्यासोबत जे घडले ते वरच्या धोका नसलेल्या यादीत असेल, तर त्यासाठी तुम्हाला PEP ची किंवा चाचणीची गरज नाही. घाबरल्यानंतर काळजी वाटत राहणे स्वाभाविक आहे, आणि ती काळजी शांत होत नसेल तर एचआयव्हीची चिंता या पानावर तिचा सामना करण्याचे व्यावहारिक मार्ग आहेत.

त्यासोबत दुसरेही काही घडले असेल, उदा. कंडोमशिवाय लैंगिक संबंध किंवा वापरलेल्या सुईने कापणे, तर तो संपर्क स्वतंत्रपणे पाहा. तो गेल्या 72 तासांत झाला असेल, तर आजच PEP बद्दल विचारा; ते 24 तासांच्या आत सुरू केल्यास सर्वाधिक प्रभावी ठरते. PEP कसे मिळवायचे

CDC नुसार 13 ते 64 वयोगटातील प्रत्येकाने किमान एकदा एचआयव्ही चाचणी करून घ्यावी. नेहमीची चाचणी हा मन शांत करण्याचा सोपा मार्ग आहे. पाहा एचआयव्ही चाचणी मार्गदर्शक.